Đổi mới để theo kịp yêu cầu quản trị mới

Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân và kiểm soát quyền lực nhà nước đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Hiến pháp năm 2013, các quy định pháp luật về Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Luật số 97/2025/QH15 của Quốc hội tiếp tục khẳng định vị trí, vai trò của Mặt trận trong phát huy dân chủ, đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân, giám sát, phản biện xã hội và tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước.

Định hướng đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của Mặt trận cũng được đặt trong yêu cầu xây dựng nền quản trị hiện đại, công khai, minh bạch, nâng cao trách nhiệm giải trình và bảo đảm sự tham gia của người dân. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 xác định yêu cầu đổi mới quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, hiệu lực, hiệu quả; nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của người dân. Đây là cơ sở quan trọng để Mặt trận tiếp tục đổi mới cách thức giám sát, phản biện xã hội trong tình hình mới.

Đối với thành phố Đồng Nai, quá trình tổ chức lại bộ máy, vận hành chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số và mở rộng không gian phát triển đang làm thay đổi cách thức chính quyền tiếp nhận, giải quyết công việc của người dân. Trong điều kiện đó, giám sát của Mặt trận cần hướng mạnh hơn vào chất lượng quản trị, hiệu quả cung ứng dịch vụ công, trách nhiệm giải trình và kết quả giải quyết những vấn đề người dân quan tâm.

Những yêu cầu mới đối với hoạt động giám sát

Thứ nhất, giám sát phải theo sát sự thay đổi của mô hình chính quyền.

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp làm thay đổi cách phân định thẩm quyền và tổ chức thực hiện nhiệm vụ ở địa phương. Khi nhiều nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền mạnh hơn, yêu cầu kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình và giám sát từ cơ sở cũng trở nên trực tiếp hơn. Vì vậy, Mặt trận cần quan tâm không chỉ việc cơ quan nhà nước có thực hiện đúng quy định hay không, mà còn phải xem xét việc thực hiện đó có thuận lợi cho người dân, có giải quyết đúng vấn đề và có tạo ra kết quả thực chất hay không.

Thứ hai, lấy người dân làm trung tâm của hoạt động giám sát.

Một thủ tục được giải quyết đúng quy trình nhưng người dân phải đi lại nhiều lần, chờ đợi kéo dài hoặc khó tiếp cận thông tin thì vẫn cần được nhìn nhận dưới góc độ chất lượng phục vụ. Vì vậy, nội dung giám sát cần chú trọng thời gian giải quyết hồ sơ, tỷ lệ hồ sơ đúng hạn, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc tiếp nhận và xử lý phản ánh, kiến nghị, cũng như trách nhiệm giải trình của cơ quan có thẩm quyền.

Thứ ba, chuyển mạnh sang giám sát dựa trên dữ liệu và bằng chứng.

Chuyển đổi số tạo thêm nguồn thông tin có giá trị cho hoạt động giám sát. Các kênh tiếp nhận phản ánh, kiến nghị, dữ liệu giải quyết thủ tục hành chính, kết quả xử lý hồ sơ và phản hồi của người dân có thể giúp Mặt trận xác định đúng vấn đề cần giám sát, hạn chế cách làm dàn trải, nặng về hồ sơ và báo cáo. Khi có dữ liệu, kiến nghị của Mặt trận cũng có cơ sở cụ thể hơn, qua đó nâng cao tính thuyết phục và khả năng được tiếp thu.

Thứ tư, phát huy người dân là chủ thể tham gia giám sát.

Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là nguồn thông tin quan trọng để đánh giá chất lượng thực thi chính sách. Việc mở rộng các hình thức đối thoại, tiếp nhận ý kiến, khảo sát mức độ hài lòng và theo dõi việc giải quyết phản ánh sẽ giúp Mặt trận thực hiện tốt hơn vai trò cầu nối giữa Nhân dân với cấp ủy, chính quyền.

Từ thực tiễn Đồng Nai: giám sát ngày càng đi vào những vấn đề dân quan tâm

Thời gian qua, hoạt động giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Đồng Nai và các cấp đã từng bước đi vào những lĩnh vực gắn trực tiếp với đời sống Nhân dân. Mặt trận các cấp đã chủ trì hơn 3.781 cuộc giám sát chuyên đề; tham gia với Đoàn đại biểu Quốc hội và HĐND thành phố gần 6.504 cuộc giám sát, tập trung vào các lĩnh vực như đất đai, đầu tư công, cải cách hành chính, an sinh xã hội, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng đối với các dự án. Qua giám sát, đã ban hành 5.916 văn bản kiến nghị; hơn 76% số kiến nghị được cơ quan, đơn vị tiếp thu và phản hồi. Trong đó, từ ngày 01/7/2025 đến nay, Mặt trận cấp xã đã chủ trì và phối hợp giám sát 475 cuộc đối với cơ quan, đơn vị, tập trung vào những vấn đề sát với công việc hằng ngày của người dân như thủ tục hành chính, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, an sinh xã hội, trật tự xây dựng, đầu tư công và công tác bầu cử. Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng tiếp tục là những kênh giám sát trực tiếp tại cơ sở, góp phần phát hiện, kiến nghị xử lý những vấn đề liên quan đến công trình, dự án và việc thực hiện nhiệm vụ của cán bộ, công chức.

Những con số trên cho thấy giám sát của Mặt trận không chỉ dừng ở việc ghi nhận ý kiến Nhân dân mà đã từng bước chuyển thành các kiến nghị cụ thể gửi đến cơ quan có thẩm quyền. Tuy nhiên, giá trị của giám sát không nằm ở số lượng cuộc giám sát hay số văn bản kiến nghị, mà quan trọng hơn là những kiến nghị đó được giải quyết đến đâu và tạo ra thay đổi gì trong thực tiễn.

Điểm đáng ghi nhận là hoạt động giám sát đang hướng ngày càng rõ hơn về cơ sở. Đây cũng là nơi Mặt trận có điều kiện tiếp nhận thông tin trực tiếp, phát hiện những vấn đề mà báo cáo hành chính đôi khi chưa phản ánh đầy đủ. Nếu biết kết nối thông tin từ cơ sở với dữ liệu quản lý và theo dõi đến cùng việc xử lý kiến nghị, hoạt động giám sát sẽ có thêm sức nặng và hiệu quả thực chất.

Bốn hướng đổi mới để giám sát thực chất hơn

1. Lấy chất lượng phục vụ và sự hài lòng của người dân làm một tiêu chí quan trọng

Mặt trận cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận chủ yếu là xem xét việc thực hiện đúng quy trình sang đánh giá đồng thời cả tính đúng quy định, hiệu quả thực hiện và kết quả phục vụ người dân. Có thể nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí giám sát chính quyền phục vụ áp dụng thống nhất đối với UBND cấp xã, trong đó chú trọng thời gian giải quyết thủ tục, tỷ lệ hồ sơ đúng hạn, khả năng tiếp cận thông tin, việc trả lời phản ánh, kiến nghị và trách nhiệm giải trình. Cùng với đó là khảo sát thực tế người dân đã sử dụng dịch vụ công để có thêm nguồn thông tin độc lập phục vụ giám sát.

2. Giám sát theo cả quá trình cung ứng dịch vụ công

Thay vì chỉ giám sát một cơ quan hoặc một khâu, Mặt trận có thể lựa chọn một số vấn đề người dân quan tâm như đất đai, xây dựng, an sinh xã hội, cấp phép kinh doanh, thủ tục hành chính để theo dõi xuyên suốt từ khâu tiếp nhận, phối hợp xử lý đến trả kết quả. Cách làm này giúp nhận diện chính xác điểm nghẽn, làm rõ trách nhiệm của từng khâu và hạn chế tình trạng mỗi cơ quan đều thực hiện đúng phần việc của mình nhưng người dân vẫn gặp khó khăn trong toàn bộ quá trình.

3. Xây dựng nền tảng giám sát dựa trên dữ liệu

Mặt trận thành phố cần tăng cường phối hợp với UBND và các cơ quan liên quan để khai thác, sử dụng phù hợp các nguồn dữ liệu được phép chia sẻ phục vụ giám sát, như tình hình giải quyết thủ tục hành chính, phản ánh, kiến nghị của người dân và kết quả xử lý sau giám sát. Trên cơ sở đó, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu phục vụ lựa chọn chuyên đề, xác định địa bàn, nhóm vấn đề có nhiều phản ánh và theo dõi kết quả xử lý. Giám sát có dữ liệu sẽ giảm phụ thuộc vào báo cáo định tính, đồng thời giúp kiến nghị cụ thể, có căn cứ hơn.

4. Theo dõi đến cùng việc thực hiện kiến nghị sau giám sát

Đây là khâu cần được quan tâm hơn để nâng cao hiệu lực của hoạt động giám sát. Mỗi kiến nghị cần được quản lý theo dõi về nội dung, cơ quan chịu trách nhiệm, thời hạn phản hồi, kết quả thực hiện và những vấn đề còn tồn tại. Định kỳ, Mặt trận thành phố có thể tổng hợp kết quả thực hiện kiến nghị, xác định những nội dung đã được xử lý, những nội dung còn chậm và nguyên nhân để tiếp tục kiến nghị hoặc tổ chức giám sát lại khi cần thiết. Cách làm này sẽ chuyển trọng tâm từ 'có kiến nghị' sang 'kiến nghị tạo ra kết quả'.

Để Mặt trận thực sự là cầu nối giữa chính quyền và Nhân dân

Trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp, chuyển đổi số và yêu cầu xây dựng chính quyền phục vụ, đổi mới giám sát, phản biện xã hội không phải là tăng thêm thủ tục hay tăng số lượng cuộc giám sát. Điều quan trọng là lựa chọn đúng vấn đề, nghe đúng tiếng nói của người dân, có căn cứ dữ liệu, kiến nghị đúng thẩm quyền và theo dõi đến cùng kết quả xử lý.

Từ thực tiễn thành phố Đồng Nai, có thể thấy nền tảng cho sự đổi mới này đã hình thành từ hoạt động giám sát ở cơ sở, các kênh tiếp nhận ý kiến Nhân dân và kết quả xử lý sau giám sát. Vấn đề đặt ra trong giai đoạn mới là tiếp tục kết nối những nguồn lực đó thành một quy trình giám sát thống nhất, thực chất và có khả năng đo lường kết quả.

Khi mỗi kiến nghị giám sát xuất phát từ một vấn đề cụ thể của người dân, được chứng minh bằng thông tin và dữ liệu, được cơ quan có thẩm quyền giải trình và được theo dõi đến khi có kết quả, vai trò giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận sẽ ngày càng rõ nét. Qua đó, Mặt trận tiếp tục thực hiện tốt vai trò đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân, góp phần xây dựng chính quyền gần dân, công khai, minh bạch và phục vụ Nhân dân ngày càng tốt hơn.